Izvorni kôd stranice Fruktoza

{{Infokutija hemijski spoj
| Strukturna formula = [[Datoteka:Fructose2.svg|150px]]
| Hemijski spoj = Fruktoza
| Druga imena = ''Voćni šećer''
| Sumarna formula = C<sub>6</sub>H<sub>12</sub>O<sub>6</sub>
| CAS registarski broj = 57-48-7
| Kratki opis = bijeli kristalni prah
| Molarna masa = 180,16 g·mol<sup>−1</sup>
| Agregatno stanje = čvrsto
| Gustoća = 1,59 g/cm<sup>−3</sup>
| Tačka topljenja = 100–104&nbsp;°C
| Tačka ključanja = (raspada se)
| Pritisak pare = 
| Rastvorljivost = 790 gl<sup>−1</sup> u [[voda|vodi]] (20&nbsp;°C)
| Dipolni moment = 
}}
'''Fruktoza''' (od [[latinski jezik|lat.]] ''fructus'' - [[voće]]) je hemijski spoj koji spada u grupu monosaharida odnosno [[ugljikohidrati|ugljikohidrata]].

== Karakteristike ==

Ona je [[optička rotacija|optički aktivan]] [[stereoizomer]] i pripada [[heksoza]]ma i, zbog keto-grupe, ketozama. Ima zbirnu formulu C<sub>6</sub>H<sub>12</sub>O<sub>6</sub>. U [[voda|vodenoj]] otopini se izdvajaju α- i β-anomeri koji mogu prelaziti jedan u drugi, te uspostavljaju [[hemijska ravnoteža|hemjsku ravnotežu]].
[[Datoteka:D-fructose_CASCC.png|mini|250px|Strukturna formula fruktoze]]
[[Datoteka:Fruit Stall in Barcelona Market.jpg|mini|250px|desno|Fruktoza (voćni šećer) nalazi se u voću]]
[[Datoteka:Table fructose.JPG|mini|Fruktoza]]
Fruktoza je [[Ugljikohidrati|ugljikohidrat]], ketoheksoza, izomer glukoze. Obično postoji u L-piranoznom obliku (''levuloza'').<ref>Atkins P.,  De Paula J. (2006): Physical chemistry, 8th Ed. W. H. Freeman, San Francisco, {{ISBN|0-7167-8759-8}}</ref><ref>Binder H. H. (1999): Lexikon der chemischen Elemente. S. Hirzel Verlag, Stuttgart, {{ISBN|3-7776-0736-3}}.</ref>

==Rasprostranjenje i osobine==

To je vrlo sladak [[šećer]] koji je dobro topljiv u [[voda|vodi]]. U prirodi se nalazi zajedno s glukozom u slatkom voću i [[med]]u. Sa glukozom čini [[Saharoza|saharozu]] gdje se nalazi u D-furanoznom obliku. Slobodna fruktoza česta je u voću, a vezana na glukozu čini disaharid [[Saharoza|saharozu]]. Fosfatni esteri fruktoze važni su međuprodukti u procesu [[Glikoza|glikoze]].

Najslađa je od svih [[Monosaharidi|monosaharida]], iako slatkoća varira u zavisnosti od forme. U [[Kristali|kristalnom obliku]] dva puta je slađa od glukoze, a 1,73 puta od saharoze (običnog kućanskog šećera). Ukoliko se otopi u tekućini, slatkoća se smanjuje.

U [[tkivo|tkivu]] se razgrađuje brže od glukoze (pa je zato i vrlo popularna u [[sport]]skim napicima ili kod ljudi oboljelih od dijabetesa). Fruktoza uglavnom putuje prema jetri i tamo se može iskoristiti bez [[inzulin]]a. U nedostatku inzulina, fruktoza ima sposobnost konvertiranja u [[Glukoza|glukozu]] u [[jetra|jetri]] i na taj način doprinosi rastu glukoze u krvi umjesto da se skladišti kao [[glikogen]]. Za razliku od [[Saharoza|saharoze]] i glukoze koji uzrokuju nagle promjene u razini glukoze u krvi, što kod [[diabetes mellitus|dijabetičara]] može uzrokovati ometanje [[Metabolizam|metaboličke kontrole]], fruktoza se apsorbira mnogo sporije i uzrokuje samo manje promjene u nivou glukoze u krvi. Dakle, fruktoza se koristi kao zaslađivač kod [[diabetes mellitus|šećerne bolesti]] jer njeno uzimanje ne dovodi do naglog porasta [[ugljikohidrati|šećera]] u krvi kao što je to slučaj sa glukozom. Međutim, prema najnovijim studijama{{Izvor}}, fruktoza je povezana s rizikom od obolijevanja od [[diabetes mellitus|šećerne bolesti]] tipa 2. Osim toga, upotreba fruktoznog sirupa  (komercijalno proizvedenog iz kukuruza) u sveprisutnim napicima smatra se jednim od uzroka epidemije gojaznosti.<ref>Whitten K.W., Gailey K. D. and Davis R. E. (1992):  General chemistry, 4th Ed. Saunders College Publishing, Philadelphia,  {{ISBN|0-03-072373-6}}.</ref><ref>Laidler K. J. (1978): Physical chemistry with biological applications. Benjamin/Cummings, Menlo Park, {{ISBN|0-8053-5680-0}}.</ref><ref>Kapur Pojskić L., Ed. (2014): Uvod u genetičko inženjerstvo i biotehnologiju, 2. izdanje. Institut za genetičko inženjerstvo i biotehnologiju (INGEB), Sarajevo, {{ISBN|978-9958-9344-8-3}}.</ref><ref>Bajrović K, Jevrić-Čaušević A., Hadžiselimović R.,  Ed. (2005): Uvod u genetičko inženjerstvo i biotehnologiju. Institut za genetičko inženjerstvo i biotehnologiju (INGEB), Sarajevo, {{ISBN|9958-9344-1-8}}.</ref>

==Dobijanje==

Industrijski se proizvodi u obliku zgusnutog fruktuznog sirupa izomerizacijom glukoze dobijene iz hidrolizirana kukuruznog [[škrob]]a.
[[Datoteka:Metabolism of common monosaccharides%2C and related reactions.png|700px|mini|centar|Metabolizam monosaharida]]
==Sadržaj šećera u odabranim uobičajenim prehrambenim biljnim izvorima==

{|class="wikitable" style="text-align:center; margin:auto"
|+Sadržaj šećera u odabranim uobičajenim prehrambenim biljnim izvorima  (g/100g)<ref>http://www.nal.usda.gov/fnic/foodcomp/search/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150303184216/http://www.nal.usda.gov/fnic/foodcomp/search/ |date=3 Mart 2015 }}, Search the USDA National Nutrient Database for Standard Reference.</ref>
|-
!'''[[Hrana]]'''
!Ukupno<br>[[Ugljikohidrati]]*<br>uključujući<br>"hranjiva vlakna"
!Ukupno<br>[[šećer]]i
!Slobodna<br>fruktoza
!Slobodna<br>[[glukoza]]
![[Saharoza]]
!Odnos: <br>Fruktoza/<br>Glukoza
!Saharoza<br> kao % <br>ukupnih šećera
|-
!'''[[Voće]]'''||&nbsp;||&nbsp;||&nbsp;||&nbsp;||&nbsp;||&nbsp;||&nbsp;
|-
| [[Jabuka]]|| 13.8|| 10.4|| 5.9|| 2.4|| 2.1|| 2.0|| 19.9
|-
|[[Kajsija]]|| 11.1|| 9.2|| 0.9|| 2.4|| 5.9|| 0.7|| 63.5
|-
| [[Banana]]|| 22.8|| 12.2|| 4.9|| 5.0|| 2.4|| 1.0|| 20.0
|-
| [[Grožđe]]|| 63.9|| 47.9|| 22.9|| 24.8|| 0.9|| 0.93|| 0.15
|-
| [[Grejp]]|| 18.1|| 15.5|| 8.1|| 7.2|| 0.2|| 1.1|| 1
|-
| [[Narandža]]|| 12.5|| 8.5|| 2.25|| 2.0|| 4.3|| 1.1|| 50.4
|-
| [[Breskva]]|| 9.5|| 8.4|| 1.5|| 2.0|| 4.8|| 0.9|| 56.7
|-
| [[Kruška]]|| 15.5|| 9.8|| 6.2|| 2.8|| 0.8|| 2.1|| 8.0
|-
| [[Ananas]]|| 13.1|| 9.9|| 2.1|| 1.7|| 6.0|| 1.1|| 60.8
|-
| [[Šljiva]]|| 11.4|| 9.9|| 3.1|| 5.1|| 1.6|| 0.66|| 16.2
|-
!'''[[Povrće]]'''||&nbsp;||&nbsp;||&nbsp;||&nbsp;||&nbsp;||&nbsp;||&nbsp;
|-
| [[Repa]] (crvena)|| 9.6|| 6.8|| 0.1|| 0.1|| 6.5||1.0|| 96.2
|-
| [[Mrkva]]|| 9.6|| 4.7|| 0.6|| 0.6|| 3.6|| 1.0|| 77
|-
| [[Paprika|Crvena paprika]] (slatka)|| 6.0|| 4.2|| 2.3|| 1.9|| 0.0|| 1.2|| 0.0
|-
| [[Luk]] (slatki)|| 7.6|| 5.0|| 2.0|| 2.3|| 0.7|| 0.9|| 14.3
|-
| [[Slatki krompir]]||20.1|| 4.2|| 0.7|| 1.0|| 2.5|| 0.9|| 60.3
|-
| [[Šećerna trska]]|| || 13 – 18|| 0.2 – 1.0|| 0.2 – 1.0|| 11 – 16|| 1.0|| high
|-
| [[Šećerna repa]]|| || 17 – 18|| 0.1 – 0.5|| 0.1 – 0.5||16 – 17|| 1.0|| high
|-
!'''Zrnevlje'''||&nbsp;||&nbsp;||&nbsp;||&nbsp;||&nbsp;||&nbsp;||&nbsp;
|-
| [[Kukuruz]] (slatki) || 19.0|| 6.2|| 1.9|| 3.4|| 0.9|| 0.61|| 15.0
|}
* Ugljikohidratna figura  se izračunava iz USDA baze podataka i uvijek ne odgovara iznosu šećera, škroba i "hranjivih vlakana".

Svi podaci su u jedinici '''g''' ([[gram]]) i zasnivaju se  na 100&nbsp;g date hrane.
Odnos fruktoza / glukoza (<math>G</math>) se izračunava dijeljenjem zbira slobodne fruktoze (<math>F</math>) plus pola saharoze (<math>S</math>) zbirom slobodne glukoze (<math>Gsl</math>) plus pola saharoze:

*<math>F</math>/<math>G</math> = <math>0,50F</math> + <math>0,50 G /Gsl </math>+ <math>0,50S</math>.

Fruktoza se također nalazi  u sintetički proizvedenim zaslađivačima i fruktoznom kukuruznom sirupu (HFCS). [[Hidroliza|Hidrolizirani]] [[gustin|kukuruzni škrob]] se koristi kao sirovina za proizvodnju sirupa.  [[Enzim]]skim tretmanom, molekule glukoze se pretvaraju u fruktozu.  Postoje tri vrste HFCS, svaki sa različitim udjelom fruktoze: HFCS-42, HFCS-55, i HFCS-90. Broj za svaki HFCS odgovara procentu sintetiranih molekula  fruktoze prisutnih u sirupu. HFCS-90 ima najveću koncentraciju fruktoze, a obično se koristi za proizvodnju HFCS-55; HFCS-55 se koristi kao zaslađivač u bezalkoholnim pićima, a  HFCS-42 u mnogim prerađevinama hrane i peciva.

==Također pogledajte==
*[[Šećer]]
*[[Monosaharidi]]
*[[Heksoza]]
*[[Saharoza]]

== Vanjski linkovi ==
* ''Tehnički leksikon'', Leksikografski zavod Miroslav Krleža; glavni urednik: [[Zvonimir Jakobović]]. Nacionalne i sveučilišne knjižnice u Zagrebu, br. 653717. {{ISBN|978-953-268-004-1}}, str. 969.
* http://www.monashscientific.com.au/Levulose.htm
* http://www.chemie.uni-regensburg.de/Organische_Chemie/Didaktik/Keusch/D-fermentation_sugar-e.htm
* https://web.archive.org/web/20080516050325/http://food.oregonstate.edu/sugar/sweet.html
* [http://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC1222226 Ferraris, R (2001). "Dietary and developmental regulation of intestinal sugar transport". Journal of Biochemistry 360 (Pt 2): 265–276. doi:10.1042/0264-6021:3600265. PMC 1222226. PMID 11716754]
* [http://www.bu.edu/aldolase/HFI/hfiinfo/index.html What is HFI? na Boston University]
* [http://www.medscape.com/viewarticle/776988  "Fructose Effects in Brain May Contribute to Overeating". Medscape Medical News. 2013-01-02.]

{{Commonscat|Fructose}}

[[Kategorija:Monosaharidi]]
[[Kategorija:Heksoze]]
[[Kategorija:Ketoheksoze]]
[[Kategorija:Ishrana]]
[[Kategorija:Zaslađivači]]