Izvorni kôd stranice Demografska historija Bosne i Hercegovine

{{Preuređivanje}}
{{Čišćenje}}
{{Standardi}}
[[Datoteka:BiH population density map 2013 by municipalities.png|mini|Gustina naseljenosti u Bosni i Hercegovini po opštinama, rani podaci popisa]]

Ovaj članak bavi se dokumentiranom demografijom [[Bosna i Hercegovina|Bosne i Hercegovine]] kroz vrijeme. Za pregled različitih etničkih grupa i njihovog historijskog razvoja pogledajte [[Etničke grupe u Bosni i Hercegovini]].

== Pregled ==
{| class="wikitable sortable"
|+Historijsko stanovništvo Bosne i Hercegovine
!Popis
!Stanovništvo
!Promjena
!Površina
(km<math>^2</math>)
!Gustoća naseljenosti
(po km<math>^2</math>)
!Napomena       
|-
|1871
|1,746,399
| -
| -
|
|U sastavu [[Osmansko Carstvo|Osmanskog Carstva]] kao [[Bosanski vilajet]].
|-
|1879
|1,158,440
| -33.6%
|51,246
|22.6
| rowspan="4" |U sastavu [[Austro-Ugarska|Austro-Ugarske]] 
(1878-1918)
|-
|1885
|1,336,091
| +15.3%
|51,246
|26.1
|-
|1895
|1,568,092
| +17.4%
|51,246
|30.6
|-
|1910
|1,898,044
| +21.0%
|51,200
|37.1
|-
|1921
|1,890,440
|–0.4%
|51,200
|36.9
| rowspan="2" |U sastavu [[Kraljevina Jugoslavija|Kraljevine Jugoslavije]]        
(1918-1941)
|-
|1931
|2,323,555
| +22.9%
|51,564
|45.1
|-
|1948
|2,564,308
| +10.4%
|51,189
|50.1
| rowspan="6" |U sastavu [[Socijalistička Federativna Republika Jugoslavija|SFRJ]]
(1945-1992)
|-
|1953
|2,847,459
| +11.0%
|51,221
|55.6
|-
|1961
|3,277,948
| +15.1%
|51,197
|64.0
|-
|1971
|3,746,111
| +14.3%
|51,197
|73.2
|-
|1981
|4,124,256
| +10.1%
|51,197
|80.6
|-
|1991
|4,377,033
| +6.1%
|51,197
|85.5
|-
|2001
|3,922,205
|–10.4%
|51,197
|76.6
| rowspan="2" |Kao nezavisna [[Bosna i Hercegovina]]  (1992 do danas)
|-
|2013
|3,531,159
|–9.9%
|51,197
|68.9
|-
| colspan="6" |† = Procjena. $ = Preliminarni rezultati.

<nowiki></br></nowiki> Izvori: Za period 1879–1991, Zavod za statistiku Federacije Bosne i Hercegovine;<ref>{{Cite web|url=http://www.fzs.ba/Dem/Popis/PopisiStanB.htm|title=STANOVNI�TVO BOSNE I HERCEGOVINE PO POPISIMA|date=19. 9. 2013|website=web.archive.org|access-date=21. 7. 2022|archive-date=19. 9. 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130919000210/http://www.fzs.ba/Dem/Popis/PopisiStanB.htm|url-status=bot: unknown}}</ref> 

Za 2001. i 2011., različita izdanja publikacije Centralne obavještajne agencije The World Factbook .
|}

== Prahistorija ==
Najstariji tragovi čovječanstva u Bosni i Hercegovini bili su tokom paleolita kod Doboja, Prnjavora i u dolini rijeke Usore. U periodu neolita postojale su tri kulturne zone: Jadran u Hercegovini; panonsko-balkanska u Bosni i prelazna zona između njih u izvorištu rijeke Bosne. Bosna i Hercegovina ima mnogo arheoloških nalazišta od Bronzanog do Željeznog doba. U cijelom Klasičnom dobu kulturno-civilizacijski slojevi [[Iliri|Ilira]] ([[Daorsoi|Daorsi]] u istočnoj Hercegovini, [[Ardijejci|Ardieji]], [[Sardeati]], [[Japodi]], [[Dicioni|Breuci]], [[Autarijati]], [[Dalmati]],  [[Kelti]] ([[Skordisci]]), [[Tračani]], [[Rimsko Carstvo|Rimljani]], [[Huni]], [[Germani|germanski narodi]] ([[Vizigoti]], [[Ostrogoti]]) i drugi formirani su, iako je većina stanovništva [[romanizacija|romanizovana]] tokom osvajanja početkom Nove ere. Istočni Goti su navalili na ovo područje tokom ranog Srednjeg vijeka, dok su [[Avari]] i [[Slaveni]] došli u 6. vijeku.

== Srednjovjekovni period ==
Zbog raznih faktora, kao što su to česta pomjeranja granica i relativna izolacija od ostatka Evrope, ne postoje detaljni statistički podaci koji se bave stanovništvom Bosne tokom [[Srednji vijek|srednjeg vijeka]]. Općenito se procjenjuje da je stanovništvo [[Bosansko Kraljevstvo|Kraljevine Bosne]] na vrhuncu moći bilo između 500.000 i 1.000.000 ljudi.<ref>{{Cite web|url=http://www.bosna-hercegovina.info/povijest.htm|title=Povijet – istorija Bosne i Hercegovine|website=www.bosna-hercegovina.info|access-date=8. 4. 2019}}</ref> U to vrijeme u Bosni je bilo vrlo malo značajnih urbanih centara, a i oni su blijedili u odnosu na daleko urbaniziranija područja duž obližnje [[Dalmacija|dalmatinske]] obale. Među značajnijim gradovima bili su [[Doboj]], [[Jajce]], [[Srebrenik]], [[Srebrenica]], [[Tešanj]] i [[Visoko]] . Ogromna većina stanovništva bila je ruralna, a društveno uređenje srednjovjekovne Bosne razvilo se u ono što se zvalo ''[[Zadruga]]'' . U ovom sistemu, zajednice su bile organizovane od strane nekoliko porodica  sa zajedničkim interesima koje se obično nalaze u klaster stambenoj formaciji. Lideri zajednice birani su u skladu sa svojim godinama i visokim etičkim standardima. Zadruga je prvenstveno bila agrarna zajednica koja je u velikoj mjeri ovisila o prirodnim resursima.

== Migracije i ostalo ==
Tokom 15.–19. vijeka dešavalo se mnogo demografskih promjena. Česti ratovi, vjerski progoni, pobune, ustanci, uzimanje djece kao danak, visoki [[Tributes|harači]], visoki [[porez]]i, godine lošeg [[Usjevi|roda]], epidemije, [[nasilje]] i [[ugnjetavanje]] izazvali su visoku smrtnost i patnju cjelokupnog stanovništva i podstakli migracijske tokove koja je promijenila etničku strukturu stanovništva. Dakle, dolaskom Osmanskog carstva poklopio se i proces iseljavanja kršćanskog stanovništva iz ovih krajeva, koji je do danas ostao jedno od glavnih obilježja demografskog razvoja stanovništva Bosne i Hercegovine. Istovremeno, intenzivna unutrašnja premeštanja stanovništva zajedno sa periodičnim migracijama, ali i imigracijama, promijenila je raspored pojedinih [[Etnička grupa|etničkih]] grupa u Bosni i Hercegovini u osmanskom periodu. U kasnijim fazama posebno su se pojavile [[musliman]]ske migracije iz regiona.

U užoj Bosni se stanovništvo počelo iseljavati prvo iz nižih krajeva (Posavina i riječne doline), a potom i iz visoravni. Najintenzivniji migracioni tokovi nastali su u kraškim dinarskim krajevima Hercegovine i zapadne Bosne. Vijekovima se stanovništvo ovih krajeva, uglavnom kršćansko, usmjeravalo ka okolnim zemljama:

* Migracije iz [[Bosna i Hercegovina|Zapadne Bosne]] (iz [[Glamoč]]a i [[Unac|Unca]], [[Kupres (FBiH)|Kupresa]], [[Bosansko Grahovo|Grahova]] ) išle su prema [[Lika|Lici]], [[Hrvatska|užoj Hrvatskoj]] i [[Slovenija|Sloveniji]], a stalni emigracijski tokovi iz [[Bosna i Hercegovina|Bosne i Hercegovine]], [[Dalmacija|Dalmacije]] i [[Lika|Like]] išli su prema [[Slavonija|Slavoniji]], [[Srem]]u, [[Banat]]u i [[Bačka|Bačkoj]], [[Baranja]] .
* Migracije iz istočne Hercegovine i Gornjeg Podrinja su se uputile ka zapadnoj [[Srbija|Srbiji]] i [[Šumadija|Šumadiji]] .
* Migracije iz južne dinarske regije Bosne i Hercegovine krenule su prema Dalmaciji. [[Jovan Cvijić]] navodi da su prve migracije u Dalmaciju iz dinarskog zaleđa počele već krajem 12. vijeka, a ojačale su u osmanskom periodu od 15. do 18. stoljeća. Također, ove seobe su pomjerile srednjovjekovno stanovništvo Dalmacije koje se ranije selilo uglavnom prema [[Hrvatska|Hrvatskoj]], Slavoniji i Italiji. Prema Cvijiću, gotovo svo stanovništvo [[Makarska|Makarske]], [[Omiš]]a, [[Split]]a, [[Šibenik]]a i [[Bukovica, Hrvatska|Bukovice]] porijeklom je iz Bosne i Hercegovine.
* [[Hercegovina|Hercegovačkog]] porijekla su bili stanovnici grada Dubrovnika i okoline, dok je stanovništvo Boke Kotorske porijeklom iz crnogorsko-hercegovačkog dinarskog područja.

U periodu od 15. do 19. stoljeća, dolaskom Osmanskog carstva na teritoriju Bosne i Hercegovine dogodila se prva značajna demografska promjena jer su gotovo svi sljedbenici [[Crkva bosanska|Crkve bosanske]] prešli na Islam, uglavnom i zbog zadržavanja vlasništva nad zemljom koju su posjedovali prije osmanskog osvajanja. Njihova preobraćenja su bila i političke prirode; dok su [[Pravoslavlje|istočni pravoslavni]] i katolički dijelovi bosanskog stanovništva imali svoju bazu u Srpskoj pravoslavnoj crkvi i Katoličkoj crkvi, sljedbenici Bosanske crkve nisu imali zastupljenost na široj geopolitičkoj sceni. Dodatna motivacija bile su i poreske olakšice za prelazak na Islam. Također je bio i veliki priliv pravoslavnih vjernika, zbog stalnih doseljavanja iz Crne Gore i Srbije, čestih ratova (pravoslavno stanovništvo je učestvovalo kao vojnici na obje strane) i nedostatka katoličkih propovjednika.

Preosmansko katoličko stanovništvo imalo je veliki udio u iseljavanju iz Bosne i Hercegovine. Tokovi emigracije bili su usmjereni prema Dalmaciji, [[Hrvatska|Hrvatskoj]], [[Slavonija|Slavoniji]], [[Baranja|Baranji]] i sjeverozapadnoj Bačkoj. Zapadni dio današnje [[Bosna (regija)|regije Bosne]], danas poznat kao [[Bosanska krajina|Bosanska Krajina]], zauzeli su Osmanlije u 16. stoljeću, i neko vrijeme je još bio poznat kao " [[Turska Hrvatska]] ", jer je njena nekada velika katolička i hrvatska većina nestala, a Osmanlije učvrstile novu granicu duž rijeka [[Sava|Save]] i [[Una|Une]] . Nakon više od jednog stoljeća vojnih gubitaka, [[Habsburška Monarhija|Habsburško carstvo]] je povelo pobjedničke ratove protiv Turske i uspjelo privremeno pomjeriti granicu južno od rijeke [[Sava|Save]] [[Požarevački mir|Passarovičkim ugovorom]] (1718), ali je ugovor poništen čim je [[Beogradski mir|Ugovor o]] [[Beogradski mir|Beogradu]] potpisan 1739.<ref>{{Cite news|url=http://hrcak.srce.hr/file/77458|language=hr|title=Posavska krajina/granica od 1718. do 1739. godine – The Sava military borderland, 1718 – 1739|last=[[Drago Roksandić]], [[Faculty of Philosophy, Zagreb|Faculty of Philosophy]]|publisher=[[University of Zagreb]]|date=2. 10. 2007|access-date=29. 6. 2010}}</ref> Austro-Ugarska će kasnije zauzeti cijelu teritoriju Bosne i Hercegovine nakon [[Berlinski ugovor (1878.)|Berlinskog ugovora (1878.)]], ali pod drugačijim okolnostima, što je dovelo do [[Aneksijska kriza|bosanske krize]] 1908. godine. Relativno malo prethodnih hrvatskih [[Emigracija|emigranata]] se vratilo u Bosnu.

Prema otkrićima mnogih autora, muslimansko stanovništvo se u periodu osmanske vladavine nije mnogo iseljavalo u odnosu na migracije pravoslavnog i katoličkog stanovništva. Muslimansko stanovništvo bilo je karakteristično za povratničke migracije čim bi se ponovo stabilizirala politička i ekonomska situacija ili pomjerale državne granice. Poznata su povratnička kretanja muslimanskog stanovništva iz primorja, [[Lika|Like]], [[Slavonija|Slavonije]], [[Mađarska|Mađarske]] i drugih mjesta. Na primjer, nakon [[Bitka kod Beča|opsade Beča]] (1683–1699), teritorijalnih gubitaka [[Osmanlijsko Carstvo|Osmanskog carstva]] i osvajanja [[Lika|Like]] i [[Krbava|Krbave]] od strane austrijske carske vojske, došlo je do masovnih kretanja muslimanskog stanovništva iz tih krajeva; muslimansko stanovništvo krenulo je prema Bihaću, Cazinu i Bosanskoj Krupi gdje je stvorilo enklavu na prostranom području [[Bosanska krajina|bosanske granice]], današnjoj Krajini . Intenzivnije doseljavanje muslimanskog stanovništva uočeno je 1690. godine kada se iz Ugarske i Slavonije stanovništvo seli u područje oko planine Majevice.

U osmanskom periodu muslimansko stanovništvo je u Bosni i Hercegovini donekle zabilježilo porast zbog doseljavanja muslimana iz [[Smederevo|Smederevskog]] i [[Novi Pazar|Novopazarskog]] [[Sandžak (upravna jedinica)|sandžaka]], a posebno iz nekih krajeva Crne [[Crna Gora|Gore]], [[Sjenica (Srbija)|Sjenice]] i [[Pešter]]a . Doseljavanje turskog stanovništva iz [[Anadolija|Male Azije]] je također utjecalo na rast muslimanskog stanovništva u Bosni i Hercegovini od 15. do 19. stoljeća.

Međutim, porast muslimanske populacije je uglavnom bio rezultat njihove visoke stope nataliteta s obzirom na tadašnju patrijarhalnu prirodu porodične strukture. U takvoj porodičnoj strukturi dužnosti članova porodice su bile striktno podijeljene, gdje su ženske članice porodice gotovo isključivo rađale mnogo djece i brinule se o domaćinstvu, dok su muški članovi zarađivali za porodicu,  bili uključeni u vođenje zemlje i političke zajednice.

Patrijarhalna struktura je takođe evidentna u pravoslavnim i katoličkim porodicama, ali statistika ne pokazuje tako visoku stopu nataliteta. Razlika (prema nekim književnim izvorima tog vremena) bila je u društvenim razinama muslimana u odnosu na njihove kršćanske kolege, gdje su prvi bili zemljoposjednici i stoga viša i viša srednja klasa koja je sebi mogla priuštiti više potomstva, dok su drugi su bili zemljoposjednici i dakle pripadali su uglavnom nižoj srednjoj ili nižoj klasi. Takva društvena organizacija odgovarala je tadašnjem [[Feudalizam|feudalnom sistemu]] .

== Osmansko carstvo ==
Za vrijeme i ubrzo nakon [[Osmansko osvajanje Bosne|osmanskog osvajanja Bosne]], u periodu između 1463. i 1557. godine, procjenjuje se  da su [[Osmanlijsko Carstvo|osmanske]] snage odvele oko 100.000 stanovnika Bosne u zarobljeništvo i 30.000 mladih u [[Janjičari|janjičare]] kao rezultat ''[[Devširma|devširmea]]'' .  <sup class="noprint Inline-Template" style="margin-left:0.1em; white-space:nowrap;">&#x5D;</sup>

Prvi zvanični popis stanovništva po vjeroispovijesti u Bosni je obavljen sa rezultatima:
{| class="wikitable"
|+
!Broj
!Tip
|-
|37,125
|Hrišćanske kuće
|-
|332
|Muslimanske kuće
|}
Godine 1489. službeni popis stanovništva po vjeri za Bosanski sandžak bio je sljedeći:
{| class="wikitable"
|+
!Broj
!Tip
|-
|25,068
|Hrišćanske kuće
|-
|4,485
|Muslimanske kuće
|}
Savremeni bizantijski historičar [[Michael Critobulus|Mihael Kritobul]] iz [[Imbros]]a opisao je Bosnu i njen završetak u prvoj polovini 15. stoljeća. Bosnu naziva "zemljom Vostri" i njeno stanovništvo Vostri (ili Bostri, Bostni), jasno izdvajajući bosansko stanovništvo od stanovništva njenih susjeda, što srpski naučnik [[Radivoj Radić]] citira i objašnjava u svojoj studiji ''Bosna u historijskom djelu Kritobula iz Imbrosa'',<ref name="journaldatabase-Radić-Zbornik-2006-Bosnia-Kritoboulos-Imbros-pp.143">{{Cite journal|last=Radivoj Radić|date=2006|title=Bosnia in the work of Kritoboulos of Imbros|url=http://journaldatabase.info/articles/bosnia_work_kritoboulos_imbros.html|journal=Zbornik Radova Vizantološkog Instituta|language=sh|publisher=journaldatabase.info|volume=2006|issue=43|pages=143|issn=0584-9888|access-date=6. 5. 2020|quote=Critobulus has extremely negative opinion of the Latins, while for other nations as to the Romeji, Serbs, Hungarians, and inhabitants of Bosnia – except Albanians and Vlachs for whom he has some hostilities – has a certain sympathy.|archive-date=18. 4. 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190418235524/http://journaldatabase.info/articles/bosnia_work_kritoboulos_imbros.html|url-status=dead}}</ref> citirajući autora koji Bosance naziva "Vostri", Albance "Ilirima", a Srbe imenom "Tribali".<ref name="journaldatabase-Radić-Zbornik-2006-Bosnia-Kritoboulos-Imbros-pp.145">{{Cite journal|last=Radivoj Radić|date=2006|title=Bosnia in the work of Kritoboulos of Imbros|url=http://journaldatabase.info/articles/bosnia_work_kritoboulos_imbros.html|journal=Zbornik Radova Vizantološkog Instituta|language=sh|publisher=journaldatabase.info|volume=2006|issue=43|pages=143|issn=0584-9888|access-date=6. 5. 2020|quote=Encouraged by all these benefits, Vostri never intend to comply to the Sultan or make contracts and pay him annual tribute, as did other neighbors Illyrians (as author called Albanians) and Tribals (as author called Serbs), nor to subordinate themselves to him in any way.|archive-date=18. 4. 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190418235524/http://journaldatabase.info/articles/bosnia_work_kritoboulos_imbros.html|url-status=dead}}</ref><ref name="scindeks-Radić-Zbornik-2006-Bosnia-Kritoboulos-Imbros-pp.140-154">{{Cite web|url=http://scindeks.nb.rs/article.aspx?artid=0584-98880643140R|title=Bosnia in the work of Kritoboulos of Imbros|last=Radivoj Radić|date=2006|publisher=scindeks.nb.rs|pages=140–154|language=sh|archive-url=https://archive.today/20120718220135/http://scindeks.nb.rs/article.aspx?artid=0584-98880643140R|archive-date=18. 7. 2012|access-date=6. 5. 2020}}</ref>

Turski historičar Ömer Lütfü Barkan izvršio je popis stanovništva na osnovu vjere u [[Bosanski sandžak|Bosanskom sandžaku]] između 1520. i 1530. godine. Tada je živjelo preko 334.325 stanovnika, od kojih su 38,7% bili sljedbenici [[Islam]]a .

Krajem 16. i početkom 17. stoljeća, prema različitim [[Austro-Ugarska|austrougarskim]] i [[Osmanlijsko Carstvo|osmanskim]] izvorima, cjelokupno [[plemstvo]] [[Bosanski pašaluk|Bosanskog ejaleta]], veći dio njenog [[Državljanstvo|građanstva]] i dio [[Kmetstvo|kmetstva činili]] su [[Musliman]]i, oko ''75%'' stanovništva, a Apostolski [[Pjetër Mazreku|vizitator Peter Masarechi]] je u svom izvještaju iz 1624. godine tvrdio da je stanovništvo Bosne (bez Hercegovine) iznosilo 450.000 Muslimana, 150.000 Katolika i 75.000 Pravoslavaca.<ref name="Velikonja2003">{{Cite book|last=Mitja Velikonja|url=https://archive.org/details/religiousseparat0000veli|title=Religious Separation and Political Intolerance in Bosnia-Herzegovina|publisher=Texas A&M University Press|year=2003|isbn=978-1-60344-724-9|pages=[https://archive.org/details/religiousseparat0000veli/page/56 56]–|url-access=registration}}</ref>

Muslimansko stanovništvo [[Bosna i Hercegovina|Bosne i Hercegovine]] je od kraja 18. do početka 19. stoljeća počelo postepeno opadati zbog čestih ratova koje je vodilo [[Osmanlijsko Carstvo|Osmansko carstvo]] . Muslimani su prema osmanskom zakonu bili obavezni služiti vojsku, dok kršćani nisu bili dio vojske, već su plaćali porez. Stvaranjem nezavisnih država [[Srbija|Srbije]] i [[Crna Gora|Crne Gore]], migracije Srba u ove dvije države bile su u velikim talasima 1810-ih, 1820-ih i 1870-ih godina.

I [[musliman]]sko i kršćansko stanovništvo znatno je prorijeđeno u 18. stoljeću zbog čestih pošasti. Konkretno, ogromna epidemija [[Pandemija|kuge]] navodno je prepolovila cjelokupno stanovništvo [[Bosna i Hercegovina|Bosne i Hercegovine]] u periodu između 1813. i 1815. godine.

Nemoguće je dati tačnu procjenu broja stanovnika Bosne u to vrijeme. Neki pisci navode cifru od milion, drugi 920.000 i 840.000. [[Leopold von Zedlitz-Neukirch]] [http://www.digitale-sammlungen.de/de/view/bsb10946376?page=66], u svom "Blicke auf Bosnien, Rascien, die Herzegewina und Servien, bei der Fortsetzung des Russisch-Türkischen Krieges im Jahre 1829", daje nam u jednom dijelu svog rada sljedeće procjene:

* Bošnjaci – 250.000
* Srbi – 120.000
* Turci – 240.000
* [[Morlaci]] – 75.000
* Hrvati – 40.000
* Cigani – 16.000
* Jevreji – 2.000
* Jermeni – 800

Ukupno 743.800.

* 450.000 Muslimana
* 250.000 Katolika
* 220.000 Pravoslavaca
* 2.000 Jevreja
* 800 Jermena

Johann Roskiewicz je procijenio etničku kompoziciju stanovništva 1867. godine kao:

* u Bosni:
** 782.000 Slavena
** 9.000 [[Romi u Bosni i Hercegovini|Roma]]
** 5.000 Jevreja
* u [[Hercegovina|Hercegovini]] :
** 227.000 Slavena
** 2.500 Roma
** 500 Jevreja

U popisu stanovništva iz 1871. koji je [[Osmanlijsko Carstvo|izvršilo Osmansko carstvo]] u [[Bosanski vilajet|Bosanskom vilajetu]], rezultati kažu:
{| class="wikitable"
|+
!Tip
!Procentualni raspon
|-
|Pravoslavni hrišćani
|''37%''
|-
|Sunitski muslimani
|''50%''
|-
|Katolički kršćani
|''13%''
|}
Između 1875. i 1876. godine obavljen je [[Osmanlijsko Carstvo|osmanski]] popis stanovništva po vjeri, ali s nejasnim, nepreciznim i varirajućim brojkama:
{| class="wikitable"
|+
!Tip
!Procentualni raspon
|-
|Pravoslavni hrišćani
|''32,63%'' – ''46,6%''
|-
|Sunitski muslimani
|''32.6%'' – ''51.9%''
|-
|Katolički kršćani
|''14.97%'' – ''20.17%''
|}
Novo carstvo stvorilo je uglavnom muslimanske elite koje su činile većinu stanovništva u većini gradova, kao i u najzapadnijoj i najistočnjoj Bosni (Cazinsko područje, dijelovi doline Drine i šire područje oko Tuzle). Broj Katolika opao je u sjevernoj Bosni (osim velikih dijelova bosanske Posavine), u srednjoj Bosni Katolici su pali otprilike na polovinu stanovništva, a u Hercegovini Katolici i Pravoslavci bili su većina zapadno i istočno od Neretve, s muslimanskom većinom u mnogim naseljima.

=== Teritorijalna distribucija ===
Muslimansko stanovništvo bilo je uglavnom gradsko i činilo je većinu u većini gradova Bosne i Hercegovine ( [[Sarajevo]], [[Tuzla]], [[Banja Luka]] ), kao i u zapadnim ( [[Cazin]] i dolinom [[Una|Une (Pounje)]] ) i istočnim (uz dolinu [[Drina|Drine]]) graničnim područjima zemlje. Generalno, muslimani su bili najdominantnija grupa u najrazvijenijim urbanim centrima Bosne.

<nowiki></br></nowiki> Dijelovi Bosanske Krajine sa dijelovima Zapadne Bosne, dijelovi Istočne Hercegovine i preko Drine prema granici sa Srbijom imali su pravoslavnu većinu. To su uglavnom planinska područja. Ponovno uspostavljanje [[Srpska patrijaršija Pećka|Pećke srpske patrijaršije]] 1557. godine, nedostatak katoličkog sveštenstva i opšta osmanska tolerancija,<ref name="Denver Post-2014-Sarajevo-famous-gunshot2">{{Cite news|title=Sarajevo, famous for gunshot that led to WWI, now a city of harmony|url=https://www.denverpost.com/2014/06/19/sarajevo-famous-for-gunshot-that-led-to-wwi-now-a-city-of-harmony/|access-date=7. 5. 2020|agency=The Associated Press|publisher=The Denver Post|date=19. 6. 2014}}</ref> posebno za pravoslavno hrišćanstvo, umnogome su doprinijeli povećanju i održavanju pravoslavnog stanovništva, kasnije [[Srbi|Srba]] na ovim prostorima.

Katoličko stanovništvo činilo je većinu u dijelovima Hercegovine, Posavine i Srednje Bosne. [[Franjevci|Franjevački red]] igrao je veliku ulogu u održavanju katoličkog stanovništva, suočen sa periodičnim iseljavanjima.

Zbog veoma čestih migracija i ratova, stanovništvo u mnogim dijelovima zemlje bilo je mješovito, sa ljudima različitih vjera.

Bosna je prihvatila val imigranata Jevreja koji su protjerani iz Španije od 15. stoljeća.<ref name="Denver Post-2014-Sarajevo-famous-gunshot2"/> Naselili su se u Sarajevu, [[Travnik]]u, [[Banja Luka|Banjoj Luci]] i [[Bihać]]u . Doseljavanje [[Romi u Bosni i Hercegovini|Roma]], [[Aromuni|Vlaha i Cincara]], te [[Čerkezi|Čerkeza]], u malom broju, poklopilo se sa osmanskim osvajanjem Bosne i Hercegovine. Međutim, nijedna od ovih grupa nije značajno uticala na ukupnu strukturu stanovništva zemlje.

Tokom narodnih ustanaka između 1875. i 1878. godine Bosna i Hercegovina je izgubila ukupno ''13,64%'' svog stanovništva (150.000 od ukupno 1.100.000) od kojih su većina bili [[Srbi]] .

== Austro-ugarsko carstvo ==

=== Popis iz 1879. godine ===
Austrougarska vlada objavila je ''Haupt-Uebersicht der politischen Eintheilung von Bosnien und der Hercegovina'', sa demografskim podacima prema popisu stanovništva koji je prikupljen 16. juna 1879.<ref>{{Cite web|url=http://www.poreklo.rs/wp-content/uploads/2012/11/Popis_1879_-_Bosna_i_Hercegovina.pdf|title=Haupt-Uebersicht der politischen Eintheilung von Bosnien und der Hercegovina|year=1880|orig-year=1879}}</ref> Prvi detaljan popis stanovništva,  evidentirao je 1.158.440 građana Bosne i Hercegovine, po vjeri:
{| class="wikitable"
|+
!Religija
!Broj
|-
|Pravoslavni hrišćani
|496.761 (42,88%)
|-
|Muslimani
|448,613 (38.75%)
|-
|Rimokatolici
|209,391 (18.08%)
|-
|Jevreji
|3,426
|-
|''ostali''
|249
|}

=== Popis iz 1885 ===
Austrougarska vlada objavila je ''Ortschafts-Bevölkerungs-Statistik von Bosnien und der Hercegovina nach dem Volkszählungs-Ergebnisse vom I. Mai 1885.''  <ref>{{Cite web|url=http://www.poreklo.rs/wp-content/uploads/2012/11/Popis-BiH-1885.pdf|title=Ortschafts-Bevölkerungs-Statistik von Bosnien und der Hercegovina nach dem Volkszählungs-Ergebnisse vom I. Mai 1885.|year=1886|publisher=Landesdrackerei|location=Sarajevo|orig-year=1885}}</ref> Prema popisu stanovništva iz 1885. godine u Bosni i Hercegovini živjelo je 1.336.091 stanovnika, po vjeri:
{| class="wikitable"
|+
!Religija
!Broj
|-
|Pravoslavni hrišćani
|571,250 (42.76%)
|-
|Muslimani
|492,710 (36.88%)
|-
|Rimokatolici
|265,788 (19.89%)
|-
|''ostali''
|6,343 (0.47%)
|}

=== Popis iz 1895 ===
[[Datoteka:Etnička struktura Bosne i Hercegovine 1895. godine.png|mini|Vjerski i etnički sastav prema popisu iz 1895. godine]]
[[Austro-Ugarska|Austrougarski]] popis stanovništva obavljen u [[Bosna i Hercegovina|Bosni i Hercegovini]] 22. aprila 1895. godine, pokazuje da je područje [[Bosna (regija)|Bosne]] imalo oko 1.361.868 stanovnika, dok je [[Hercegovina]] imala 229.168 stanovnika.<ref name="Catholic19072">{{Cite web|url=http://www.newadvent.org/cathen/02694a.htm|title=Bosnia and Herzegovina|last=Klaar, Karl|year=1907|website=New Advent Catholic Encyclopedia|publisher=Robert Appleton Company|location=New York}}</ref> ''[[Catholic Encyclopedia|Katolička enciklopedija]]'' je većinsko slavensko stanovništvo (98%) tretirala kao Srbe.<ref name="Catholic19072" />

Broj osoba po kvadratnoj milji bio je drugi najmanji u [[Austro-Ugarska|Austro-Ugarskoj]] : samo 80 stanovnika po kvadratnoj milji. Broj osoba po kvadratnoj milji u okruzima:
{| class="wikitable"
|+
!Tip
!Broj
|-
|[[Tuzla]]
|106
|-
|[[Banja Luka|Banjaluka]]
|96
|-
|Bihać
|91
|-
|[[Sarajevo]]
|73
|-
|[[Mostar]]
|65
|-
|[[Travnik]]
|62
|}
Bilo je ukupno 5.388 naselja, od kojih je 11 imalo više od 5.000 stanovnika. Preko 4.689 tih naselja imalo je manje od 500 stanovnika.

Popis stanovništva po vjeri:
{| class="wikitable"
|+
!Tip
!Opis
|-
|Srpski pravoslavni hrišćani
|674,000 (''43%'')
|-
|Muslimani
|550,000 (''35%'')
|-
|Katolici 
|334,000 (''21.3%'')
|-
|Jevreji
|8,000
|-
|''ostali''
|4,000
|}
Teritorijalna raspodjela između područja nije se mnogo promijenila, a gradovi su postali multietnički.

[[Turkijski narodi|Turski]] trgovci mogli su se naći u trgovačkim centrima. Austrijske trupe mogle su se naći u vojnim garnizonima, dok su se Jevreji koji su ranije doselili iz Španije također mogli naći u gradovima. Svi su bili podijeljeni prema zanimanju, 1.385.291 stanovnik ( ''85%'' ) bili su poljoprivrednici ili vinogradari. Bilo je ukupno 5.833 velikih posjeda koje su uglavnom držali Muslimani. 88.970 kultivatora služe kao ''[[kmetovi]]'' . 88.867 slobodnih seljaka posjeduju zemlju koju obrađuju. 22.625 seljaka posjeduju poljoprivrednu zemlju, a istovremeno obrađuju i tuđu zemlju.

=== Popis iz 1910. godine ===
[[Datoteka:BosniaEthnic1910.jpg|mini|Etnički sastav, 1910]]

Prema popisu stanovništva iz 1910. godine bilo je ukupno 1.898.044 stanovnika [[Bosna i Hercegovina|Bosne i Hercegovine]] :
{| class="wikitable"
|+
!Religija
!Broj
|-
|Pravoslavni
|825,918 (43.49%)
|-
|Muslimani
|612,137 (32.25%)
|-
|Rimokatolici
|434,061 (22.87%)
|-
|''ostali''
|26,428 (1.39%)
|}
Gradsko stanovništvo je, prema vjeroispovijesti, činilo 50,76% Muslimana, 24,49% Rimokatolika i 19,92% Pravoslavaca. Vlasništvo nad zemljom bilo je 91,1% kod Muslimana, 6% kod Pravoslavaca, 2,6% kod Rimokatolika i 0,3% kod Ostalih. Upoređujući procente iz 1910. sa popisom iz 1879. godine, vidi se pad procenta Muslimana sa 39% na 32%, te porast Katolika sa 18% na 23%, dok se pravoslavno stanovništvo cijelo vrijeme kretalo oko 43%.

== Prvi svjetski rat ==
Prvi svjetski rat ostavio je Bosnu i Hercegovinu bez ukupne brojke od ''360.000 stanovnika'' ili ''19%'' od njenog ukupnog stanovništva.

== Migracije ==
Čim je nastala [[Država Slovenaca, Hrvata i Srba]], jedan broj ranije koloniziranih porodica počeo je da se iseljava i vraća u svoje domovine, među kojima su Nijemci, [[Česi]], [[Poljaci]], [[Slovaci]], Mađari i [[Rusini]] .

Nova planirana preseljenja pogodila su najviše [[Srpska pravoslavna crkva|pravoslavno srpsko]] stanovništvo, jer su velike mase preseljene iz pasivnih krajeva Hercegovine i Bosne u [[Vojvodina|Vojvodinu]], tačnije istočni [[Banat]] ; dok su neki otišli na [[Kosovo]] : naseljavali region od [[Kačanik]]a do [[Vučitrn]]a, oko [[Priština|Prištine]], [[Lipljan]]a, [[Peć]]i, [[Istok]]a, [[Đakovica|Đakovice]] i u [[Drenica|Drenici]] . Neki su otišli i u [[Sjeverna Makedonija|Makedoniju]] .

Nastavljena je ranija emigracijska tendencija [[Islam|muslimanskog]] stanovništva prema teritorijama držanim od strane Osmanlija.

Veliki broj stanovništva, među kojima su najbrojniji bili [[Srbi]] i [[Hrvati]] iz krških krajeva [[Hercegovina|Hercegovine]] i [[Bosna i Hercegovina|Zapadne Bosne]], odselio se u sjeverne krajeve [[Jugoslavija|Jugoslavije]] i u inostranstvo ( [[Sjeverna Amerika|Sjeverna]] i Južna Amerika, [[Kanada]], Francuska, [[Belgija]] itd.).

== Kraljevina Jugoslavija ==

=== Teritorijalna distribucija ===
Nakon [[Agrarne reforme|agrarnih reformi]] 1918. i 1919.<ref>{{Cite web|url=http://www.hic.hr/books/seeurope/010e-semiz.htm|title=An International Symposium "Southeastern Europe 1918-1995"|access-date=22. 7. 2022|archive-date=22. 8. 2006|archive-url=https://web.archive.org/web/20060822164923/http://www.hic.hr/books/seeurope/010e-semiz.htm|url-status=dead}}</ref> vlada je konfiskovala imovinu muslimanskih zemljoposjednika i preraspodijelila je nemuslimanskom stanovništvu.

=== Popis iz 1921. godine ===
[[Kraljevina Jugoslavija|Kraljevina Srba, Hrvata i Slovenaca]] izvršila je popis stanovništva u teritorijalnom entitetu [[Bosna i Hercegovina|Bosne i Hercegovine]] 31. januara 1921. godine. U Bosni i Hercegovini je bilo 1.890.440 osoba. Stanovništvo je bilo podijeljeno na dvije nacionalnosti:

* [[Srbi]] i Hrvati
* ''neodlučni'' i ''drugi'' (uglavnom Muslimani)

po vjeri:

* [[Srpska pravoslavna crkva|Srpski pravoslavni hrišćani]] 829.290 ( ''43,87%'' )
* [[Sunitski islam|Sunitski muslimani]] 588.244 ( ''31,07%'' )
* [[Rimokatolička crkva|Katolici]] 444.308 (23,58 ''%'' )
* ''ostali'' 28.595 ( ''1,58%'' )

==== Sarajevo ====
Stanovništvo Sarajevskog okruga prema popisu vjerskog stanovništva tadašnje [[Kraljevina Jugoslavija|Kraljevine Srba, Hrvata i Slovenaca]] iz 1921. godine:

* [[Srpska pravoslavna crkva|Srpski pravoslavni hrišćani]] 55.477 ( ''38,6%%'' )
* [[Sunitski islam|Sunitski muslimani]] 50.270 ( ''34,9%'' )
* Hrvata 29.395 ( ''20,4%'' )
* ''ostali'' 8.768 ( ''6,1%'' )

Postojalo je 8 opština i njihovo stanovništvo je bilo:

* [[Srbi]] su činili većinu u 5 prigradskih opština: [[Ilidža]], [[Koševo (Sarajevo)|Koševo]], [[Pale (RS)|Pale]], [[Rajlovac]] i [[Trnovo (RS)|Trnovo]] .
* Muslimani su činili većinu u Gradu Sarajevu i u 2 opštine: [[Bjelašnica|Bjelašnici]] i [[Ozren (planina u Bosni i Hercegovini)|Ozrenu]] .

Iste godine Grad Sarajevo je imao 78.173 stanovnika:

* [[Sunitski islam|Sunitski muslimani]] 29.649 ( ''37,9%'' )
* Katolici 21.373 ( ''27,3%'' )
* [[Srpska pravoslavna crkva|Srpski pravoslavni hrišćani]] 18.630 ( ''23,8%'' )
* ''ostali'' 8.522 ( ''11,0%'' )

=== Popis iz 1931. godine ===
[[Kraljevina Jugoslavija]] je izvršila popis stanovništva na teritoriji [[Bosna i Hercegovina|Bosne i Hercegovine]] 31. marta 1931. godine prema kojem je bilo ukupno 2.323.555 osoba. Stanovništvo je dobilo nekoliko nacionalnosti:

* [[Jugoslaveni|Jugosloveni]]
* [[Nijemci]]
* [[Ukrajinci]]
* [[Poljaci]]
* [[Mađari]]
* [[Romi u Bosni i Hercegovini|Roma]]
* [[Turci]]

po vjeri:
{| class="wikitable"
|+
!Ime
!Broj
!Postotak
|-
|Srpski pravoslavni hrišćani
|1,028,139
|44.25%
|-
|Sunitski muslimani
|718,079
|30.9%
|-
|Katolici
|547,949
|23.58%
|-
|''ostali''
|29,388
|1.27%
|}

== Drugi svjetski rat ==

=== Gubici ===
Savezni zavod za statistiku u Beogradu sačinio je brojku od 179.173 poginule osobe u ratu u [[Bosna i Hercegovina|Bosni i Hercegovini]] u periodu [[Drugi svjetski rat|Drugog svjetskog rata]] :

* 129.114 [[Srbi|Srba]] ( ''72,1%'' )
* 29.539 [[musliman]]a ( ''16,5%'' )
* 7.850 Hrvata ( ''4,4%'' )
* ''ostali'' ( ''7%'' )

=== Protjerivanja i preseljenja ===
Prema planovima [[Treći rajh|nacističke Njemačke]] i [[Nezavisna Država Hrvatska|Nezavisne Države Hrvatske]] 110.000 [[Srbi|Srba]] je preseljeno i prevezeno u [[Historija Srbije|Srbiju pod njemačkom okupacijom]] . Samo u periodu od maja do avgusta 1941. godine u [[Srbija|Srbiju]] je protjerano preko 100.000 Srba. U jeku rata Srbija je imala 200.000–400.000 srpskih izbeglica iz [[Ustaše|ustaško-okupirane]] [[Bosna i Hercegovina|Bosne i Hercegovine]] . Do kraja rata 137.000 Srba trajno je napustilo teritoriju Bosne i Hercegovine.

Muslimansko stanovništvo je također bilo izloženo stradanju i intenzivnim preseljenjima, uglavnom u gradove i uglavnom u [[Sarajevo]], gdje je dio muslimanskog stanovništva iz [[Srbija|Srbije]], [[Crna Gora|Crne Gore]], [[Kosovo|Kosova]] i [[Sjeverna Makedonija|Makedonije]] preseljen, čime je povećan ukupan procenat muslimana u Bosni i Hercegovini.

== Socijalistička Jugoslavija ==

=== 1945–1948 kolonizacija Vojvodine ===
Prije protjerivanja Nijemaca iz [[Vojvodina|Vojvodine]] 1945–1948. godine, određeni broj stanovnika [[Bosna i Hercegovina|Bosne i Hercegovine]] doselio se u nove stambene prostore u Vojvodini:

* [[Srbi|Srba]] oko 70.000 ( ''98%'' )
* Hrvati i Muslimani (oko ''2%'' )

=== Popis iz 1948. godine ===
Prema popisu stanovništva u Narodnoj [[Socijalistička Federativna Republika Jugoslavija|Federativnoj Republici Jugoslaviji]] iz 1948. godine, [[Bosna i Hercegovina|Narodna Republika Bosna i Hercegovina]] je imala ukupno 2.565.277 stanovnika:

* [[Srbi|Srba]] 1.136.116 ( ''44,3%'' )
* ''neodlučno'' 788.403 ( ''30,7%'' ) [note 1]
* [[Hrvati|Hrvata]] 614.123 ( ''23,9%'' )
* [[Slovenci|Slovenaca]]4.338 ( ''0,2%'' )
* [[Crnogorci|Crnogoraca]] 3.094 ( ''0,1%'' )
* [[Makedonci|Makedonaca]] 675
* ''ostalih'' 18.528 ( ''0,8%'' )

=== Popis iz 1953. godine ===
Prema [[Socijalistička Federativna Republika Jugoslavija|jugoslovenskom]] popisu stanovništva iz 1953. godine, [[Bosna i Hercegovina]] je imala ukupno 2.847.790 stanovnika:

* Srba 1.264.372 ( ''44,4%'' )
* ''neodlučnih'' 891.800 ( ''31,3%'' ) [note 1]
* Hrvata 654.229 ( ''23%'' )
* Crnogoraca 7.336 ( ''0,3%'' )
* Slovenci 6.300 ( ''0,2%'' )
* Makedonci 1.884 ( ''0,1%'' )
* ''ostali'' 21.869 ( ''0,7%'' )

=== Popis iz 1961. godine ===
Prema popisu stanovništva [[Socijalistička Federativna Republika Jugoslavija|Socijalističke Federativne Republike Jugoslavije]] iz 1961. godine, [[Bosna i Hercegovina|Socijalistička Republika Bosna i Hercegovina]] je imala ukupno 3.277.948 stanovnika:

* Srba 1.406.057 ( ''42,9%'' )
* [[Muslimani (narod)|Muslimana]] (kasnije Bošnjaci nosili naziv Muslimani) 842.248 ( ''25,7%'' ) [note 2]
* [[Hrvati|Hrvata]] 711.665 ( ''21,7%'' )
* [[Jugoslaveni|Jugoslovena]] 275.883 ( ''8,4%'' )
* [[Crnogorci|Crnogoraca]] 12.828 ( ''0,4%'' )
* [[Rusini]] 6.136 ( ''0,2%'' )
* [[Slovenci]] 5.939 ( ''0,2%'' )
* [[Albanci]] 3.642 ( ''0,1%'' )
* [[Makedonci]] 2.391 ( ''0,1%'' )
* [[Turci]] 1.812 ( ''0,1%'' )
* [[Mađari]] 1.415 ( ''0,1%'' )
* ''ostali'' 6.849 ( ''0,2%'' )

<gallery>
Datoteka:BiH - ES N 1961.gif|Etnička struktura Bosne i Hercegovine po naseljima 1961.
Datoteka:Bosnaetno61.png|Etnička struktura Bosne i Hercegovine po opštinama 1961.
Datoteka:BiH - Etnicki sastav po opstinama 1961 1.gif|Etnička struktura Bosne i Hercegovine po opštinama 1961
</gallery>

[[Kategorija:Geografska historija Bosne i Hercegovine]]
[[Kategorija:Demografija Bosne i Hercegovine]]